Қазақстанның банк секторы соңғы жылдары сырт көзге тұрақты көрінгенімен, жедел өтімділік көрсеткіштері бұл тұрақтылықтың қаншалықты шартты екенін көрсетті. Ranking сарапшылары жариялаған жаңа рейтинг – елдегі банктердің қысқа мерзімді міндеттемелерді өтеу қабілетін айқын көрсететін маңызды индикатор. Ал дәл осы көрсеткіш бойынша ең ірі банктердің тізім соңында қалуы – саланың ішкі әлсіздігін ашып берді.

Ірі банктердің әлсіздігі: актив көп, өтімділік аз

Рейтинг нәтижесі бойынша, еліміздегі 23 банктің бәрі нормативті сақтағанымен, жедел өтімділік деңгейі бойынша ірі банктер көш соңында. Активтері ең үлкен саналатын Halyk Bank k4-1 көрсеткіші 1,3 деңгейімен барлық банктердің арасынан 23-орынға түсті. Бұл – банк міндеттемелеріне шаққанда, тез сатылатын активтердің тым аз екенін көрсетеді. ForteBank — 21-орында, ал ЦентрКредит банкі небәрі 11-орынға ғана тұрақтады.

Ірі банктердің төмен қоюы кездейсоқ жағдай емес. Бұл — жылдар бойы тұтынушылық несиеге басымдық беріп келе жатқан бизнестің салдары. Мақсат – табыс, ал өтімді активтерді сақтау — банктер үшін пайда әкелмейтін, сондықтан екінші орынға ысырылатын бағыт.

Экономистер неге алаңдайды?

Экономист Ерлан Ысқақов бұл жағдайды түсіндіре отырып, ірі банктердің соңғы орынға түсуін ұзақ жылдық саясаттың нәтижесі деп бағалайды. Оның айтуынша:

«Банктер табысты көбейту үшін негізгі күшті тұтынушылық несиеге жұмсады. Бірақ осындай саясат өтімді активтердің азаюына әкелді. Қысқа мерзімде бұл тиімді көрінеді, ал ұзақ мерзімде — банк тұрақтылығына төнетін үлкен қауіп», — дейді сарапшы.

Ол бұған қоса, банктердің «актив көппіз, іріміз» деген көзқарасының нарықтағы нақты жағдайды жасыратынын айтады. Активтер көп, бірақ олардың сапасы мен тез сатылу мүмкіндігі төмен. Яғни, үлкен банк — әрдайым сенімді банк емес.

Ысқақовтың пікірін жалғай келе, банк жүйесіндегі қауіпті тенденция айқындала түседі: міндеттемелері көп, бірақ өтімділігі аз ірі банктер нарық үшін негізгі тәуекел көзіне айналып барады.

Қаржы сарапшысы: «Тұрақтылық сыртқы көрініс қана»

Қаржы сарапшысы Жанар Әлімбаева да осы пікірді қуаттайды. Оның айтуынша, жедел өтімділік – банктің өз клиентіне кез келген уақытта ақшасын қайтара алу қабілетін көрсететін шынайы параметр.

Сарапшы былай дейді:

«Жедел өтімділігі төмен банктер – булануға бейім мұз сияқты. Сыртынан мықты көрінуі мүмкін, бірақ күтпеген соққы кезінде алғашқы болып еріп кетеді. Ірі банктердің төмен нәтижесі нарықтың сыртқы тыныштығы түбегейлі тұрақтылықты білдірмейтінін көрсетіп отыр», — дейді Әлімбаева.

Ол сондай-ақ, егер нарықта инфляциялық қысым күшейіп, халық қолма-қол ақшаға жаппай сұраныс туғызса, ірі банктердің бәрін бір уақытта қамтамасыз етуі қиын болатынын айтады.

Оның ойынша:

«Клиент үшін маңыздысы – банктің атағы емес. Маңыздысы – банктің бүгін, ертең, дәл қазір ақша бере алуы».

Бұл сөздер банк жүйесіндегі жалған тыныштықтың сыртқы қабатын ашып тастайды.

Тұрақтылықтың көш басында — шағын және орта банктер

Рейтингтің көш басында — Отбасы банк. Оның k4-1 көрсеткіші – 169,3 деңгейінде. Бұл — еліміздегі ең жоғары нәтиже. Мұндай жоғары көрсеткіш банктің тұрғын үй жинақ жүйесіне байланысты: депозиттер ұзақ мерзімді, ал қаражаттың күрт сыртқа шығу қаупі жоқ. Сонымен қатар, банк консервативті кредиттік саясат ұстанады.

Ал алғашқы бестікке кірген өзге банктер де — орта және шағын банктер. ВТБ Қазақстан, BNK Commercial Bank, Шинхан Банк, Zaman Bank сияқты ұйымдардың өтімділігі жоғары. Олардың стратегиясы басқаша: тәуекел аз, өтімді актив көп. Бұл модель клиент үшін әлдеқайда қауіпсіз.

Халық үшін нақты қауіп қандай?

Жедел өтімділігі төмен банктер халық үшін екі үлкен тәуекел тудырады:

1. Қолма-қол ақшаға сұраныс артқанда банк жауап бере алмауы мүмкін.

Егер кез келген сәтте нарықта дүрлікпе басталса, ірі банктердің көпшілігі бірден сұранысты жаппайды.

2. Девальвациялық қысым кезінде банктің өзін ұстап тұруы қиындайды.

Теңге бағамы тұрақсызданса, шетелдік активтердің девальвациясы және сыртқы нарықтағы турбуленттілік ірі банктерге ауыр соққы болуы мүмкін.

Қорытынды: банк жүйесі табысты таңдады, ал қауіпсіздік екінші орынға қалды

Қаржы жүйесін ондаған жылдар бойы бақылап келе жатқан журналистік көзбен қарағанда, бүгінгі жағдай — маңызды белгі.

Ірі банктердің өтімділік көрсеткіштері елдегі банк секторының шын бейнесін көрсетті:

табыс айтарлықтай өсті;

несие көлемі артты;

бірақ қауіпсіздік мәдениеті әлсіреді.

Өтімді активтер азайып, тәуекелдер көбейді.

Халық үшін ең маңыздысы — банктің атағы емес, банктің кез келген сәтте ақшаны қайтаруға дайын болуы.

Шағын банктер қауіпсіздік бойынша үздік шығып отыр.

Ірі банктер — өтімділік бойынша ең әлсіз.

Бүгінгі рейтинг — банк жүйесінің болашағына қатысты маңызды сигнал.

Егер банктер табысты емес, тұрақтылықты басты орынға қоймаса, болашақтағы кез келген қаржылық күйзеліс ең алдымен ірі банктердің өзіне соққы болады.